ÇAYDA ÇIRA TÜRKÜSÜ

Çayda çıra yanıyor, Yanıp, yanıp sönüyor,YavaÅŸ yürü usul bas, Engeller uyanıyor.

Çayda çıra yanıyor,TutulmuÅŸ sanıyor,YavaÅŸ oyna güzelim,Herkes seni tanıyor.

Çayda çıra yakarım,Yar yoluna bakaram,Bir yüz görümlüÄŸüne,BeÅŸibirlik takarım.

Yanar çayda çıralar,Kızlar oyun sıralar.Gelin hanım gelirse,Defçi toplar paralar

Yanar çayda çıralar,Kızlar oyun sıralar.Gelin hanım gelirse,Defçi toplar paralar

Çayda çıra yanıyor,Humar göz uyanıyor.Fitil çifte yara bir,Yürek mi dayanıyor.

Çayda çıra yüz çıra,Yanıyor sıra sıra Yarim keklik ben ÅŸahin,Giderim ardı sıra...

ÇAYDA ÇIRA TÜRKÜSÜNÜN HÄ°KAYESÄ°
oyun Elazığ Harput’tan derlenmiÅŸtir. Oyun “Mumlu Dans” namıyla dünyaca tanınmaktadır. Çayda Çıra oyunu hakkında çeÅŸitli efsaneler vardır. Ancak bunlar dilden dile dolaÅŸan halk masallarına benzemekte ve diÄŸer ÅŸehirlerimizde anlatılan efsanelerin bir varyantı ya da deÄŸiÅŸikliÄŸe uÄŸramış bir ÅŸekli olarak anlatılmaktadır. Oyun orijini itibariyle aydınlatma amacı güdülerek ortaya çıkmıştır.

AraÅŸtırmalarda halk arasında söylenen çeÅŸitli efsaneler tespit ettik. Bunlardan bir örnek: Efsaneye göre Hazar Gölü kenarında bir köyde birbirini seven iki genç gizlice buluÅŸmaktadırlar. ErkeÄŸin buluÅŸma yerine gidebilmesi için gölü yüzerek geçmesi gerekmektedir. BuluÅŸma gece olduÄŸundan, kız çıra (Dındik) yakarak gence yerini belli etmektedir. Genç ise ışığa doÄŸru yüzmekte ve böylece sevgililer buluÅŸmaktadır. Bu durumu sezen kızın babası, buluÅŸmanın yapılacağı bir gün erkeÄŸin yüzerek gölün ortasına geldiÄŸi sırada çırayı söndürür ve genç sevgilinin gölde boÄŸulmasına sebep olur. Bunu fark eden kız da kendini suya atar, o da kaybolur. Bunun üzerine bütün köylü toplanarak ellerindeki çıralarla iki sevgiliyi aramaya baÅŸlarlar.

Efsaneye göre, bu olay üzerine ağıtlar yakılmış, türküler söylenmiÅŸ ve çıra ile arama olayı oyunlaÅŸarak günümüze kadar gelmiÅŸtir.Altıonva da yapılan görkemli bir düÄŸünde geleneksel bir biçimde çay kenarında kurulan düÄŸün meydanında çıralar yakılmış, somatalar kurulmuÅŸ ve düÄŸün bütün coÅŸkusuyla devam etmektedir. Bu sırada ay tutulunca, evlenen gencin annesi olan Pembe Hanım tabaklara çıralar, mumlar diktirip gençlerin ellerine vermiÅŸ ve önde kendisi olmak üzere yürüyerek düÄŸün meydanına görkemli bir biçimde girmiÅŸlerdir. Bu buluÅŸun mükemmelliÄŸi karşısında aÅŸka gelen "Zurnacı Başı”, ellerindeki tabaklarla ortalığı bir anda gündüze çeviren, bu kalabalığı karşılayarak, gelenlerin ayak hareketlerine uygun bir müzik çalar. Kendisine eÅŸlik eden kırk davul kırk zurna ile ortalık inlemeye baÅŸlar, böylece "Çayda Çıra" oyununun melodisi ortaya çıkmış olur. Bu olay gelenek halini almış ve çayda çıra oyunu günümüze kadar oynanıla gelmiÅŸtir.Eskiden kaçış göçüÅŸ olmadığı için, kız-erkek karma oynanan bu oyun, günümüzde karma oynandığı gibi, ayrı ayrı da oynanır. Oyunun 200–300 yıllık bir mazisi olduÄŸu söylenir. Oyun Elazığ' ın her tarafında bilinir ve oynanır. Hatta son zamanlarda Elazığ dışına da taÅŸarak Malatya ve Diyarbakır'da da çeÅŸitli ÅŸekillerde oynanmaya baÅŸlamıştır.

Çayda Çıra oyunu sürekli olarak kendi melodisi ile oynanır. Ancak oyunun baÅŸlangıcında "Åžirvan” ya da “Gelin AÄŸlatma Havası” denilen bir melodi çalınır. Bu oyunun melodisi ile baÅŸka bir oyun oynanmadığı gibi, bu oyun baÅŸka bir melodi ile de oynanmamaktadır. Oyun 10/8 lik usulde "Åžirvan" makamındadır. Orta çabuklukta bir oyun olan çayda çıra, en az dört-beÅŸ kiÅŸi ile yürütülür. Arka arkaya dizilerek basen tek dizi, bazen de daire ÅŸeklinde oynanmaktadır. Halay sınıfından çok, dini bir raksa benzemektedir. Taklitli bir oyun olmayan "Çayda Çıra", usûl itibariyle baÅŸladığı gibi bitmekte ve usûlde bir deÄŸiÅŸiklik olmamaktadır. Hem açık, hem de kapalı yerlerde oynanır. Güvey yada gelin misafir önüne çıkarılırken ve de "güvey gezdirmesi" geleneÄŸi yerine getirilirken oynanır.

Tüm oyunlarda baÅŸta oynayana kolbaşı, sonda oynayana son başı ya da “poçik” denir . Sadece halay oyununda "Halay başı" ve "Halay sonu" adları kullanılır. Oyunun aracı çift tabak ve içerisindeki üçer mumdan ibarettir. Oyun yürütülürken "Heey, Teey, Tey" diye nara atılır. Elazığ yörelerinde delikanlıya "GakkoÅŸ" adı verilir. Oyun düÄŸünlerde, dinî ve millî bayramlarda oynanır